نقشه مغزی یا qEEG چیست ؟ کاربردها و تفسیر نتایج
نقشه مغزی یا qEEG چیست ؟ کاربردها و تفسیر نتایج
مطالب مرتبط
جهت اخذ نوبت نقشه مغزی (کلیک کنید)
پرسش و پاسخ نقشه مغزی qEEG (کلیک کنید)
نقشه مغزی چه مواردی را نشان می دهد (کلیک کنید)
قبل از نقشه مغزی چه کاری باید انجام داد (کلیک کنید)
دوره آموزش نقشه مغزی qEEG (کلیک کنید)
تفسیر نقشه مغزی و ارائه پلن نوروفیدبک ، لورتا و tDCS (کلیک کنید)
نقشه مغزی چیست؟
در نوار مغزی (EEG)، فعالیت الکتریکی مغز از روی پوست سر ثبت می‌شود. در نقشه مغزی (qEEG)، نرم‌افزار ویژگی‌های این ثبت، مانند توان باندهای فرکانسی، را محاسبه و به‌صورت عددی یا تصویری نمایش می‌دهد.
پژوهش‌ها ارتباط برخی الگوهای EEG را با توجه، حافظه و سایر کارکردها بررسی می‌کنند. برای تفسیر نتیجهٔ یک فرد، متخصص کیفیت ثبت، نوار مغزی خام و یافته‌های بالینی را هم در نظر می‌گیرد.
qEEG مخفف چیست؟
qEEG مخفف Quantitative ElectroEncephaloGraphy است که با نام های نقشه مغزی یا Brain Mapping شناخته می شود و در واقع همان بررسی کمی امواج مغزی می باشد.
یک توضیح ساده در مورد نقشه مغزی، qEEG یا Brain Mapping :
سلول های مغزی که به آنها نورون هم می گویند، از طریق جریان الکتریکی با هم در ارتباط هستند. این جریان الکتریکی در سطح جمجمه مانند هر جریان الکتریکی دیگری قابل اندازه گیری است. بررسی الگوی الکتریکی سطح جمجمه را ElectroEncephaloGraphy یا به اختصار EEG می گویند.
حال اگر این ثبت الکتریکی امواج به صورت دیجیتال انجام شود و امکان بررسی شدت و روابط امواج مغزی در نقاط مختلف مغز فراهم گردد به آن ثبت کمی امواج مغزی می گویند. اصطلاح انگلیسی آن Quantitative ElectroEncephalography است که به اختصار با qEEG نمایش می دهند.
برخی نرم‌افزارها شاخص‌های qEEG را با داده‌های مرجع متناسب با سن و شرایط ثبت مقایسه می‌کنند. این مقایسه میزان اختلاف هر شاخص با مرجع را نشان می‌دهد. متخصص اهمیت این اختلاف را با توجه به کیفیت ثبت و وضعیت فرد ارزیابی می‌کند.
نقشه مغزی یا qEEG چه چیزی را به ما نشان می دهد؟
تصویربرداری‌هایی مانند CT و MRI معمولاً برای بررسی ساختار مغز به کار می‌روند. qEEG ویژگی‌های فعالیت الکتریکی ثبت‌شده از پوست سر را خلاصه می‌کند.
تفسیر نقشه مغزی با هوش مصنوعی
مدل‌های یادگیری ماشین می‌توانند برخی الگوهای EEG را برای بررسی متخصص برجسته کنند. دقت خروجی به کیفیت ثبت و اعتبارسنجی مدل برای جمعیت و کاربرد موردنظر وابسته است. تصویر زیر نمونهٔ گزارش CogAI مرکز سلامت ذهن وصال است.
در این گزارش، «توانمندی شناختی» (Cognitive Index) و «ریسک شناختی» (Cognitive Risk) نام امتیازهای مدل هستند. برای تفسیر بالینی این امتیازها، متخصص نوار مغزی خام، کیفیت ثبت و علائم فرد را بررسی می‌کند. این امتیازها به‌تنهایی تشخیص یا احتمال ابتلا به یک اختلال را تعیین نمی‌کنند.
چرا نقشه مغزی یا qEEG قبل از نوروفیدبک مهم است؟
نقشه مغزی یک گزارش از شدت امواج مغزی در نقاط مختلف مغز و همچنین گزارش از روابط بین نقاط مغزی به ما می دهد . همانطور که گفته شد این اطلاعات را می تواند با افراد نرمال مقایسه نماید.
پیش از نوروفیدبک ، qEEG می‌تواند اطلاعات تکمیلی برای ارزیابی و برنامه‌ریزی فراهم کند. تصمیم دربارهٔ نیاز به درمان و انتخاب پروتکل به ارزیابی بالینی و شواهد مربوط به مشکل فرد بستگی دارد.
نمونه یک گزارش نقشه مغزی qEEG در پایین قرار داده شده است.
در ابتدای گزارش، نقشه‌ها بر اساس باند فرکانسی دسته‌بندی شده‌اند. رنگ‌ها مقدار شاخص هر باند را بر اساس مقیاس همان نقشه نشان می‌دهند.
فرکانس موج مغزی چیست؟
امواج مغزی بر حسب فرکانس به چند دسته تقسیم می شوند که توضیحات بیشتر آن در این لینک وجود دارد.
دامنه موج مغزی چیست؟
دامنه هر موج مغزی، شدت فعالیت آن موج مغزی را نشان می دهد . در واقع وقتی می گوییم دامنه یک موج مغزی زیادتر یا کمتر از نرمال است، یعنی شدت فعالیت آن موج مغزی بیشتر یا کمتر از نرمال است.
انحراف استاندارد چیست؟
انحراف معیار میزان پراکندگی داده‌ها را نشان می‌دهد. در نقشه‌ای که از نمرهٔ استاندارد (Z) استفاده می‌کند، نمرهٔ نزدیک به صفر یعنی مقدار آن شاخص به میانگین مرجع نزدیک است.
|
| در مقیاس این نمونه، سبز نشان‌دهندهٔ مقادیر نزدیک به میانگین مرجع است. قرمز و آبی به‌ترتیب مقادیر بالاتر و پایین‌تر را نشان می‌دهند. معنی رنگ‌ها را باید از راهنمای همان گزارش خواند. |
نام باند فرکانسی بالای هر نقشه آمده است. در بخش نخست، رنگ‌ها اختلاف توان مطلق هر باند را با مقدار مرجع نشان می‌دهند. بخش توان نسبی (Relative Power) سهم توان هر باند از توان کل در بازهٔ تحلیل را نمایش می‌دهد.
روابط مغزی ( Brain Connectivity )
در قسمت پایین تر روابط بین نقاط مغزی نمایش داده می شود.
در این نمونه، خطوط آبی و قرمز به‌ترتیب شاخص‌های ارتباطی کمتر و بیشتر از محدودهٔ مرجع را نشان می‌دهند. ضخامت خط بیانگر اندازهٔ اختلاف بر اساس مقیاس همین گزارش است.
اگر اختلاف شاخص از آستانهٔ نمایش نرم‌افزار عبور نکند، خطی رسم نمی‌شود و فقط دایره‌های سفید دیده می‌شوند.
|
رابطه مغزی نرمال |
|
رابطه مغزی کمتر از نرمال در نقاطی که با خط آبی به هم متصل شده اند |
|
رابطه مغزی بیشتر از نرمال در نقاطی که با خط قرمز نمایش داده شده اند |
|
| ضخامت هر خط میزان اختلاف با مرجع را در مقیاس این گزارش نشان می‌دهد. نرم‌افزار اختلاف‌های زیر آستانهٔ نمایش را بدون خط نشان می‌دهد. |
نمونه نقشه مغزی نرمال
در یک نقشه مغزی نرمال، الگوهای فعالیت الکتریکی مغز و شاخص‌های بررسی‌شده، در مقایسه با داده‌های مرجع متناسب با سن، عمدتاً در محدوده مورد انتظار قرار دارند.
برای درک بهتر، نقشه مغزی می‌تواند جنبه‌های مختلفی از فعالیت مغز را نشان دهد:
- نقشه توان (Power Map): میزان قدرت یا شدت فعالیت امواج مختلف مغزی، مانند دلتا، تتا، آلفا و بتا را در نواحی مختلف سر نشان می‌دهد. در یک نقشه نرمال، توان این امواج در نواحی مختلف معمولاً با الگوها و مقادیر مورد انتظار متناسب با سن فرد مطابقت دارد.
- نقشه ارتباطی (Connectivity Map): میزان ارتباط و هماهنگی فعالیت الکتریکی بین نواحی مختلف مغز را بررسی می‌کند. این ارتباط‌ها معمولاً با شاخص‌هایی مانند هم‌زمانی فاز یا همبستگی فعالیت امواج ارزیابی می‌شوند. در یک نقشه نرمال، این شاخص‌ها عمدتاً در محدوده مرجع قرار دارند.
برای مثال، در بزرگسالان سالم و در حالت بیداری با چشم بسته، معمولاً ریتم آلفا در نواحی پس‌سری برجسته‌تر است و با باز کردن چشم‌ها کاهش می‌یابد.
تفسیر نقشه مغزی صرفاً بر اساس رنگ‌ها یا مقادیر نمایش‌داده‌شده انجام نمی‌شود؛ بلکه متخصص با در نظر گرفتن داده‌های EEG خام، شاخص‌های کمی، سن، وضعیت هوشیاری و شرایط ثبت، نتایج را ارزیابی می‌کند. همچنین قرار گرفتن شاخص‌ها در محدوده مرجع، به‌تنهایی به معنای رد قطعی اختلالات مغزی یا شناختی نیست.
قبل از انجام نقشه مغزی چه کارهایی باید انجام داد ؟
نقشه مغزی را چگونه تهیه می نمایند؟
برای تهیه نقشه مغزی همانند گرفتن نوار مغزی ( EEG ) یک کلاه که بر طبق استاندارد خاصی یکسری الکترود بر روی آن است، روی سر قرار داده می شود . برای جلوگیری از حرکت این کلاه که به نسبت اندازه سر مراجع است، تا حد ممکن روی سر ثابت می شود. سپس برای اتصال خوب الکترود ها به سطح جمجه یک نوع ژل که قابلیت رسانایی دارد در داخل فضای خالی الکترودها تزریق می شود تا کلاه خوب به سر مراجع بچسبد. بعد از آن کلاه به دستگاه EEG متصل می شود و امواج در کامپیوتر ذخیره می شوند.
حدودا 5 دقیقه ثبت امواج مغزی انجام می شود . بعد از آن کلاه از سر بیمار برداشته می شود . سپس امواج دریافت شده با کمک نرم افزارهای مربوطه تفسیر می شود.
سپس توسط متخصص این امر امواج مزاحم ( Artifact waves ) ها حذف و از نرم افزار گزارش گرفته می شود . نتیجه گزارش نیز به صورت رنگی برای مراجع پرینت گرفته و در اختیار ایشان قرار داده می شود.
1 ... کلاه مخصوص دریافت امواج مغزی، که با توجه به نوع دستگاه تعداد الکترود های روی این کلاه می تواند از 8 الکترود به بالا باشد که عموما در کلینیک ها از 19 کانال ( امکان دریافت همزمان اطلاعات از 19 نقطه مغزی ) و در تحقیق ها عموما از 32 کانال استفاده می شود. البته قابل ذکر است کلاه امواج مغزی می تواند تا 256 کانال یا بیشتر هم بشود. ولی بنا به دلایلی الزاما زیاد شدن تعداد کانال باعث دریافت بیشتر اطلاعات نمی شود و عموما این کلاه ها کاربردهای تحقیقاتی دارند.
2 ... تزریق ژل به داخل الکترودهای روی کلاه برای کاهش مقاومت (آمپدانس) موجود بین کلاه و سطح جمجمه
3 ... دستگاه EEG یا به عبارتی همان آمپلی فایر که امواج مغزی را تقویت و تبدیل به زبان کامپیوتر می کند ( امکان ضبط دیجیتال امواج مغزی را فراهم می نماید )
4 ... کابل رابط کلاه و دستگاه
5 ... نرم افزارهای مربوطه که اطلاعات ارسالی توسط کلاه را ذخیره می کنند و برای تفسیر های آتی استفاده می شوند
تزریق ژل به داخل الکترودهای کلاه
استفاده از نقشه مغزی در تشخیص بیماری ها
qEEG بسته به کاربرد می‌تواند به بررسی برخی یافته‌های EEG کمک کند. تشخیص بالینی به شرح‌حال، معاینه و در صورت نیاز آزمون‌های تکمیلی بستگی دارد.
سازمان غذا و داروی آمریکا دستگاه مشخصی را برای کاربرد کمکی در ارزیابی ADHD بررسی کرده است (لینک FDA). نسبت توان تتا به بتا به‌تنهایی ADHD را تأیید نمی‌کند. الگوهای ارتباط مغزی در اوتیسم و تغییرات امواج آلفا در خواب یا پژوهش‌های نوروفیدبک نیز بررسی شده‌اند (برای نمونه، یافته های دانشگاه MIT). کاربرد تشخیصی هر الگو باید جداگانه ارزیابی شود.
این مطلب توسط دکتر سروش لهراسبی نوشته شده است .
منابع: